Dlaczego góry świętokrzyskie są górami niskimi?

Góry Świętokrzyskie są górami niskimi przede wszystkim dlatego, że to jedne z najstarszych łańcuchów Europy, a ich skały są mało odporne na długotrwałe niszczenie przez deszcz, wiatr, wahania temperatury i mróz [4][8][1][7][9]. Obecny niski profil to wynik setek milionów lat wietrzenia i erozji, a nie dowód na to, że nigdy nie były wyższe [7][4].

Dlaczego Góry Świętokrzyskie są górami niskimi?

Decyduje o tym połączenie bardzo dużego wieku łańcucha z budową z mało odpornych skał osadowych, które ulegają szybkiemu wietrzeniu i erozji. Najwyższe partie zostały z czasem zredukowane przez deszcze, spływ wód, wiatr oraz cykliczne zamarzanie i rozmarzanie wody w szczelinach [1][8][9].

W ujęciu geologicznym są to stare góry, czyli rzeźba wielokrotnie wypiętrzana i jeszcze częściej niszczona, co prowadzi do obniżenia wysokości i łagodzenia szczytów [7][4].

Jak wiek łańcucha wpływa na obecną rzeźbę?

Geneza Gór Świętokrzyskich sięga około 500 mln lat, a więc kambru. W kolejnych okresach doświadczyły one faz tektonicznych, w tym ruchów kaledońskich, hercyńskich i alpejskich, które przynosiły wypiętrzenia, jednak między tymi etapami dominowały długie okresy niszczenia [4].

W tak długim horyzoncie czasowym denudacja mogła wielokrotnie przewyższać efekty wypiętrzania. Skutkiem jest relatywnie niska wysokość oraz rzeźba, która dokumentuje długotrwałą erozję i wyrównywanie powierzchni [4][7].

Z czego są zbudowane Góry Świętokrzyskie i co to oznacza dla ich wysokości?

Trzon łańcucha tworzą głównie skały osadowe, w tym wapień, piaskowiec i łupek. Wapienie oraz łupki są chemicznie i mechanicznie podatne na wietrzenie, co przyspiesza ich rozpad i obniżanie terenu [8].

Wapienie rozpuszczają się pod wpływem kwaśnych wód opadowych, łupki łatwo się rozszczepiają, a piaskowce ulegają rozluźnieniu ziarn. Taki zestaw litologiczny sprzyja długofalowemu obniżaniu wierzchowin i zaniku ostrych grzbietów [8][1].

Jakie procesy niszczące obniżały te góry przez miliony lat?

Kluczowe były trzy grupy procesów. Po pierwsze wietrzenie mechaniczne, zwłaszcza mróz i dobowe oraz sezonowe wahania temperatury, które rozsadzają skały przez zamarzającą wodę w szczelinach [1].

Po drugie erozja wodna, czyli rozpuszczanie i wymywanie przez deszcz oraz spływającą wodę, co w przypadku wapieni prowadzi do intensywnego ubytku masy skalnej [1][8].

Po trzecie erozja eoliczna, czyli wywiewanie i przenoszenie drobnego materiału przez wiatr, co dodatkowo odciąża i podcina powierzchnie skał [1].

Ile obecnie mierzą i co mówi o tym klimat?

Średnia wysokość bezwzględna Gór Świętokrzyskich mieści się w przedziale 400 do 600 m n.p.m. Najwyższy punkt, Łysa Góra 612 m, oraz wysokości rzędu 580 m w innych partiach potwierdzają, że są to góry niskie [1][9].

Współczesny klimat sprzyja dalszemu niszczeniu. Średnia roczna suma opadów wynosi około 780 mm, lokalnie dochodzi do 900 mm, a temperatura powietrza jest o 1 do 2°C niższa niż na otaczających wyżynach. To nasila wietrzenie mrozowe i erozję wodną, więc proces obniżania rzeźby nie ustaje [1].

Czym jest koncepcja gór starych i wyrobionych?

W geologii pojęcie gór starych opisuje pasma, które przeszły długi cykl wypiętrzania i denudacji. Ich dzisiejsza niska wysokość wynika z przewagi procesów niszczących nad akumulacyjnymi i tektonicznymi w skali milionów lat [7].

Góry Świętokrzyskie są klasycznym przykładem takiej ewolucji, co potwierdza ich bardzo stary wiek, osadowa budowa i rzeźba ukształtowana przez intensywne wietrzenie i erozję [4][7].

Skąd wniosek, że kiedyś były wyższe?

Historia tektoniczna regionu obejmuje wielokrotne fazy wypiętrzeń, które podnosiły blok świętokrzyski. Gdyby nie długotrwała denudacja, zachowałby on większe wysokości. Obecny niski profil dokumentuje sumaryczny efekt niszczenia trwający od kambru po czasy współczesne [4].

Rzeźba i budowa litologiczna, a także fakt, że współcześnie nadal działają intensywne czynniki erozyjne, wskazują, że szczyty zostały systematycznie zredukowane. Tym właśnie tłumaczy się, że są to stare góry, które uległy wyrobieniu, a nie pasmo, które od początku miało niewielką wysokość [7][1].

Podsumowanie: Co decyduje o niskiej wysokości Gór Świętokrzyskich?

O niskiej wysokości przesądzają trzy elementy. Bardzo duży wiek łańcucha, który dawał czas na długotrwałą denudację [4]. Budowa z podatnych na rozpad wapieni i łupków, które szybciej ulegają rozpuszczaniu i dezintegracji [8]. Współczesny klimat z wysokimi opadami i chłodniejszym powietrzem, co nasila wietrzenie mrozowe i erozję wodną [1].

W efekcie Góry Świętokrzyskie pozostają górami niskimi, ponieważ od setek milionów lat dominują w nich wietrzenie i erozja, które skutecznie obniżyły i zaokrągliły pierwotne wierzchowiny [1][4][7][8][9].